ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา
บทที่ ๒ - กำเนิดพระพุทธศาสนา
แสดงปฐมเทศนา (The First Sermon)
พระองค์เสด็จดำเนินไปตามลำพัง เสด็จถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ฝ่ายพวกปัญจวัคคีย์เห็นพระองค์เสด็จมาแต่ไกล จึงพูดกันว่า "พระสมณโคดมคลายจากความเพียรเวียนมาเป็นผู้มักมาก คงไม่ได้บรรลุธรรมวิเศษอะไร นี่คงจะมาให้เราอุปัฏฐากอีกแล้ว"
เมื่อพระองค์เสด็จมาถึงแล้วจึงตรัสว่า เราได้บรรลุธรรมวิเศษโดยชอบแล้ว เราจะแสดงธรรมแก่พวกท่าน ถ้าท่านทั้งหลายปฏิบัติตามก็จะบรรลุคุณธรรมวิเศษนั้น พวกปัญจวัคคีย์แสดงอาการกระด้างกระเดื่องไม่เคารพ กล่าวว่า อาวุโสโคดม ท่านประพฤติอย่างนั้นปฏิบัติอย่างนั้น ยังไม่สามารถบรรลุคุณธรรมวิเศษได้ เมื่อท่านคลายจากความเพียรเวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมากอย่างนี้ ไหนเลยท่านจะบรรลุคุณธรรมวิเศษได้ พระองค์ทรงตรัสย้ำอีก พวกปัญจวัคคีย์คัดค้านอยู่อย่างนั้น ๒-๓ ครั้ง ท้ายที่สุดพระองค์ได้ตรัสว่า "วาจาเช่นนี้ เราได้เคยพูดกับพวกเธอในกาลก่อนถึงบัดนี้หรือ" พวกปัญจวัคคีย์ฉุกคิดได้ว่า วาจาเช่นนี้ พระองค์ไม่เคยตรัสเลย จึงเชื่อว่าพระองค์คงได้ตรัสรู้ธรรมวิเศษจริง ๆ จึงมีจิตอ่อนลงและพร้อมตั้งใจฟังพระธรรมเทศนา
เมื่อพระองค์ทรงเตือนให้ปัญจวัคคีย์ตั้งใจฟังพระธรรมเทศนาได้แล้วจึงได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาเป็นกัณฑ์แรก เรียกว่า "ธัมมจักกัปปวัตนสูตร" แก่ปัญจวัคคีย์ในวันอาสาฬหปุณณมี คือวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี
เมื่อปัญจวัคคีย์ได้พิจารณาไตร่ตรองธรรมที่พระพุทธองค์ทรงแสดงแล้ว ท่านโกณฑัญญะซึ่งเป็นผู้มีอาวุโสที่สุดได้ดวงตาเห็นธรรม (ธรรมจักษุ) คือได้เห็นตามความเป็นจริงทุกประการ นับว่าเป็นบุคคลแรกในโลกที่ได้บรรลุธรรมตามพระพุทธองค์ อันเป็นเหตุให้พระพุทธองค์ทรงพอพระทัยมากที่พระธรรมอันลึกซึ้งที่พระองค์ได้ตรัสรู้มานั้น เป็นสิ่งที่ไม่เหลือวิสัยที่คนจะรู้ตามได้ ท่านอัญญาโกณฑัญญญะเป็นพยานยืนยันได้เป็นอย่างดี พระองค์ถึงกับเปล่งอุทานว่า "อัญญาสิ วต โภ โกณฑัญโญ.....อัญญาสิ วต โภ โกณฑัญโญ" แปลว่า โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ และพระองค์ก็ได้ประทานเอหิภิกขุอุปสัมปทาให้เป็นภิกษุโดยสมบูรณ์ โดยตรัสว่า "เธอจงเป็นภิกษุมาเถิด ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว เธอจงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบเถิด" นับได้ว่าเป็นภิกษุรูปแรกในพระพุทธศาสนา และเป็นปฐมสาวกของพระพุทธเจ้า
ในพรรษาแรก พระพุทธเจ้าได้จำพรรษาที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ในระหว่างพรรษานั้นพระองค์ก็ได้แสดงธรรมโปรดยสะกุลบุตรพร้อมกับสหายอีก ๔ คน คือ วิมละ, สุภาหุ, ปุณณชิ และ ควัมปติ และสหายที่ไม่ปรากฏชื่ออีกจำนวนหนึ่งในเมืองพาราณสีรวม ๕๐ คน จนได้บรรลุอรหัตตผลเป็นพระอรหันต์ทั้งหมด รวมแล้วพรรษาแรกเท่านั้นพระองค์ได้สาวกเพิ่มเป็น ๖๐ องค์ รวมทั้ง พระองค์ด้วยก็เป็น ๖๑ องค์พอดี